\u017beby znale\u017a\u0107 skarb, to wcale nie oznacza \u017ce trzeba odkopa\u0107 \u201ez\u0142oty poci\u0105g\u201d, czy wy\u0142owi\u0107 z morza skrzynk\u0119 z kosztowno\u015bciami zrabowanymi kiedy\u015b przez pirat\u00f3w. Skarbami bywaj\u0105 tak\u017ce inne artefakty, mo\u017ce ca\u0142kiem bez warto\u015bci materialnej, za to o du\u017cej warto\u015bci historycznej i poznawczej.<\/p>\n
<\/p>\n
Ca\u0142kiem ciekawe dokumenty z lat 1950-ych odgrzebali\u015bmy niedawno w G\u00f3rowie I\u0142aweckim na dnie niedu\u017cej tekturowej walizki (takiej z okutymi metalem naro\u017cnikami), dotycz\u0105ce \u017cycia intelektualnego miasteczka z tego w\u0142a\u015bnie okresu. S\u0105 to scenariusze audycji lokalnego radiow\u0119z\u0142a, fragmenty dziej\u00f3w powiatu i miasta G\u00f3rowo I\u0142aw. oraz zapisk\u00f3w folklorystycznych. Niekt\u00f3re z dokument\u00f3w opatrzone s\u0105 piecz\u0105tkami Powiatowej Rady Narodowej w G\u00f3rowie I\u0142aweckim, zezwalaj\u0105cej na ich publikacj\u0119. Tak w\u0142a\u015bnie dzia\u0142a\u0142a \u00f3wczesna lokalna cenzura.<\/p>\n
Oto fragmenty zachowanych dokument\u00f3w (pisownia oryginalna):<\/p>\n
\u201eHALLO \u2013 uwaga, m\u00f3wi radiow\u0119ze\u0142 G\u00f3rowo I\u0142.<\/p>\n
Nadajemy audycj\u0119 \u201eGazety polskie na mazurach\u201d. Drodzy s\u0142uchacze, w dzisiejszej naszej audycji us\u0142yszycie ciekawe wiadomo\u015bci o zas\u0142u\u017conych ludziach, kt\u00f3rzy byli pionierami polsko\u015bci na Mazurach. Warto wiedzie\u0107, \u017ce na tych naszych prastarych ziemiach \u017cyli ludzie, kt\u00f3rzy nie l\u0119kali si\u0119 niczego ze strony czasowego gospodarza \u2013 Niemc\u00f3w. Zastan\u00f3wmy si\u0119 najpierw nad tym jakie gazety polskie czytano dawniej na Mazurach. Stwierdzi\u0107 nale\u017cy, \u017ce stosunkowo p\u00f3\u017ano pojawi\u0142y si\u0119 polskie pisma na Mazurach, bo w 19.w.\u201d.<\/p>\n
Dalej autor wspomina o dzia\u0142alno\u015bci Gizewiusza i Mrongowiusza, a ca\u0142o\u015b\u0107 (dwie strony maszynopisu) ko\u0144czy s\u0142owami: \u201eNa tym ko\u0144czymy nasz\u0105 dzisiejsz\u0105 audycj\u0119 do us\u0142yszenia mili s\u0142uchacze\u201d. Audycj\u0119 opracowa\u0142 Edward Zajkowski, Adam Maci\u0105g. Na stosownej piecz\u0105tce widnieje data 23 III 56.<\/p>\n
Zapis folklorystyczny, pismo odr\u0119czne, nosi tytu\u0142 \u201eStaropruskie ba\u015bni i podania na Warmii\u201d i zaczyna si\u0119 cytatem \u201eT\u0119 piosenk\u0119 \u015bpiewa\u0142 kto\u015b z naszej wioski. Lecz kto i kiedy, nie pomn\u0105.\u201d (Dudarz. A. Mickiewicz)<\/em>. Oto pocz\u0105tek pracy: \u201eStarzy Prusowie czcili boga wiatr\u00f3w, \u015bnieg\u00f3w, deszcz\u00f3w i las\u00f3w, k\u0142aniali si\u0119 b\u00f3\u017ckom, opiekuj\u0105cym si\u0119 byd\u0142em, pszczo\u0142ami i gospodarstwem i modlili si\u0119 do s\u0142o\u0144ca, ksi\u0119\u017cyca i do gwiazd, lecz najwy\u017cszym bogiem by\u0142 Perkunos, pan niebios i grzmot\u00f3w, o\u015bpiewany przez \u201etuliszy i<\/em> ligaczy\u201d,<\/em> odwiedzaj\u0105cych grody pruskie. Na jego cze\u015b\u0107 \u201ewajdeloci\u201d,<\/em> kap\u0142ani pruscy pod \u015bwi\u0119tymi d\u0119bami w Gerkinas (dzisiejsze Deksy po stronie rosyjskiej) w puszczy na Stablankas (Sztablak) i w mie\u015bcie Perkunas, na granicy miedzy Warmi\u0105 i Wari\u0105 wznie\u015bli dary i ofiary. Na G\u00f3rze Zamkowej 216 m wysokiej za Sztablakiem d\u0142ugo sta\u0142 \u015bwi\u0119ty kamie\u0144 ofiarny\u2026\u201d. Ten dokument powsta\u0142, jak potwierdza podpis, 3 stycznia 1952 r. Napisa\u0142 go H. Opio\u0142ka.<\/p>\n Cytowane dokumenty powsta\u0142y w czasach, kiedy w\u0142a\u015bciwie jedynym dost\u0119pnym powszechnie medium by\u0142o radio przewodowe z poczty odbierane przez domowe \u201eko\u0142cho\u017aniki\u201d (odbiorniki) wisz\u0105ce na \u015bcianach cz\u0119sto w pobli\u017cu \u015bwi\u0119tych obrazk\u00f3w. Audycji mo\u017cna by\u0142o tak\u017ce wys\u0142ucha\u0107 przez sie\u0107 ulicznych megafon\u00f3w.<\/p>\n Ca\u0142kiem mo\u017cliwe, \u017ce takich dokument\u00f3w, kiedy\u015b napisanych a potem zapomnianych, poniewiera si\u0119 w r\u00f3\u017cnych zakamarkach znacznie wi\u0119cej i mo\u017ce by by\u0142o warto wyda\u0107 je kiedy\u015b drukiem. Nawet w takiej ma\u0142ej, lokalnej skali. Dla potomnych.<\/p>\n\n\t\t